Cẩm nang của dân mê đá gà về Deep Play và chọi gà Bali
Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là tiểu luận năm 1973 của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, in trong tuyển tập The Interpretation of Cultures, phân tích môn chọi gà ở Bali, Indonesia như một...
Cẩm nang của dân mê đá gà về Deep Play và chọi gà Bali
Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là tiểu luận năm 1973 của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, in trong tuyển tập The Interpretation of Cultures, phân tích môn chọi gà ở Bali, Indonesia như một văn bản văn hóa chứ không đơn thuần là trò cá cược. Geertz đến ngôi làng Tihingan vào tháng 4 năm 1958, và chỉ được dân làng chấp nhận sau khi cùng họ chạy trốn một cuộc đột kích của cảnh sát vào sới gà. Luận điểm cốt lõi gói trong ba ý: gà trống là hình ảnh phóng chiếu của người đàn ông chủ nhân nó; cược trung tâm giữa hai chủ gà gần như ngang tiền, nên cuộc chơi "sâu" theo nghĩa của Jeremy Bentham, tức mức đặt vượt xa lý trí kinh tế; và thứ thực sự bị đem ra đặt cược là địa vị, danh dự, chứ không phải tiền. Khi đọc, hãy dõi theo địa vị, đừng chỉ nhìn tiền cược.
Câu chuyện bắt đầu bằng một cú chạy thục mạng. Tháng 4 năm 1958, vợ chồng Clifford và Hildred Geertz đã ở Tihingan vài tuần mà dân làng vẫn đối xử với họ như hai cái bóng. Rồi cảnh sát ập vào sới gà. Mọi người tản ra như chim vỡ tổ, và hai người Mỹ cũng chạy theo, núp vào sân nhà một dân làng. Sáng hôm sau, cả làng bỗng chào hỏi họ như người quen cũ. Thưa quý độc giả, đó là "phương pháp nghiên cứu" đắt giá nhất lịch sử nhân học: bị đuổi cùng nhau.
Có thật cuộc chọi gà Bali là "cuộc chơi sâu" chỉ vì tiền không?
Không. Geertz dùng khái niệm "deep play" của Jeremy Bentham, nhưng chỉ ra rằng mức cược khổng lồ ở Bali không vô lý nếu hiểu tiền là biểu tượng. Thứ bị đặt lên bàn cân là địa vị và danh dự của người chơi, nên với dân làng, thua tiền là cái giá hợp lý của việc tham dự.
Bentham, triết gia người Anh, định nghĩa "deep play" là cuộc chơi mà mức đặt cao đến mức, xét theo con tính hữu dụng thuần túy, không ai tỉnh táo lại muốn tham gia. Phần lớn người đọc dừng ở đây và kết luận rằng dân Bali "mê cờ bạc đến mất trí". Geertz lật ngược cách hiểu đó. Theo ông, cái mà bản thân Bentham gọi là phi lý lại hoàn toàn có lý khi bạn nhận ra cuộc chơi đang vận hành trên một đồng tiền khác: sự tôn trọng của hàng xóm. Một chủ gà đặt khoản tiền lớn vào con gà của mình không phải vì tin chắc sẽ có lời, mà vì rút lui có nghĩa là tự nhận mình nhỏ bé trước mặt cả làng.
Có một chi tiết ít bài tóm tắt nhắc tới: Geertz nhấn mạnh rằng cuộc chơi này không thật sự làm thay đổi thứ bậc xã hội của ai. Một người thắng lớn hôm nay không vì thế mà leo lên đẳng cấp cao hơn vào ngày mai. Ông gọi nó là một cuộc "tắm máu địa vị" mang tính tượng trưng, nơi mọi thứ được diễn ra trọn vẹn mà không có hậu quả xã hội thực sự. Nói cách khác, mức cược "sâu" về ý nghĩa nhưng "nông" về hệ quả, và đó chính là nghịch lý khiến tiểu luận đáng đọc hơn nhiều so với một bài bình luận về cờ bạc. Theo Britannica, Geertz là người đặt nền cho nhân học diễn giải, trường phái xem văn hóa như một hệ thống ý nghĩa cần được "đọc" như đọc văn bản.
Geertz xử lý trường hợp cược cụ thể ra sao: cược trung tâm và cược phụ?
Geertz tách thành hai tầng. Cược trung tâm (toh ketengah) là khoản ngang tiền giữa hai chủ gà; cược phụ (toh kesasi) là các kèo của khán giả với tỷ lệ thay đổi. Ông thấy cược trung tâm càng lớn thì kèo càng sát nhau, tức trận càng cân sức, càng "sâu".
Bức tranh trong sới như sau. Hai chủ gà thương lượng và đặt khoản trung tâm, rồi khán giả quanh sàn hô kèo bằng ký hiệu tay, kèo thay đổi theo từng giây trước khi hai con gà được thả. Gà được gắn cựa thép sắc (taji), và trận đấu thường kết thúc rất nhanh. Con thắng đem lại tiền cho chủ, còn xác con thua thuộc về người thắng, thường làm bữa ăn của nhà đó. Phần "lý thuyết" nằm ở chỗ này: theo số liệu Geertz tự ghi lại ở một bộ khoảng 57 trận, các trận có cược trung tâm lớn thường đi kèm kèo cược phụ gần như ngang nhau. Trận nhỏ mới có kèo lệch rõ, nơi dân chơi tính toán thắng thua kiểu "tiền bạc".
Từ đó ông rút ra một điều mà tôi, một kẻ thua đủ kiểu, thấy thấm: càng gần ngang tiền, cuộc chơi càng bớt là chuyện tiền. Ba quy tắc ngầm đáng nhớ:
- Người ta hiếm khi cược chống lại gà của họ hàng hoặc của làng mình, vì cược chống là tuyên bố đứng về phía khác.
- Những trận lớn nhất luôn được dàn xếp rất kỹ để hai con gà ngang tài, ngang vóc.
- Kẻ chơi theo kiểu "tìm kèo thơm" bị coi là đứng ngoài lề cộng đồng, chứ không phải người sành.
Với người chơi hiện đại quen kèo online, điểm thứ ba nghe có vẻ trái ngược hẳn. Nhưng chính nó cho thấy Bali chọn một "thị trường" kiểu khác: gắn với quan hệ, không gắn với lợi nhuận.
Còn ngoại lệ thì sao: nghi lễ tabuh rah và luật cấm?
Chọi gà ở Bali bắt đầu bằng nghi lễ tabuh rah, đổ máu gà để cúng ác thần, và đó là phần được dung thứ nhất của cả sự kiện. Phần cá cược quanh đó về nguyên tắc vẫn bị luật Indonesia cấm, nên sới gà thường họp kín và canh chừng cảnh sát.
Đây là chỗ nhiều bản tóm tắt bỏ qua vì nghe "không học thuật". Theo Geertz, chọi gà gắn với nghi lễ: máu đổ xuống đất là lễ vật cho các thế lực hung ác, và những trận được dàn xếp công phu thường gắn với lễ hội đền. Chính khoảng giằng co giữa "nghi lễ được dung thứ" và "cá cược bị cấm" đã khiến cuộc đột kích năm 1958 xảy ra, và cũng giải thích vì sao dân làng chạy. Chính quyền cộng hòa non trẻ khi đó muốn tỏ ra "văn minh", và cờ bạc nơi làng quê là cái bia dễ bắn.
Một ngoại lệ đáng tò mò khác là chuyện gà lệch hạng. Trong lý tưởng của Tihingan, một trận "đẹp" là trận hai con gà ngang nhau về vóc dáng, màu lông, thế cựa, và hai chủ ngang nhau về tầm vóc xã hội. Trận lệch bị xem là buồn tẻ, hầu như không ai muốn đặt tiền lớn. Với người theo dõi nội dung đá gà như độc giả của Người Hâm Mộ Đá Gà, đây là điểm đáng soi: ở Bali, "độ cân" không chỉ là cân nặng, mà là cân cả danh dự của hai bên. Nếu bạn muốn đào sâu mảng kỹ thuật chọn đối thủ, xin xem [Internal Link: cách ghép cặp gà chọi theo trọng lượng và thế đá].
Bài tiểu luận hỏng ở đâu?
Hỏng ở ba chỗ: mẫu hẹp (một làng, chủ yếu đàn ông), giọng "hiểu hộ" dân bản địa mà giới phê bình như Vincent Crapanzano từng chất vấn, và việc diễn giải đẹp đến mức khó kiểm chứng. Cái hay của Geertz và cái yếu của ông là cùng một thứ.
Xin nói thẳng, vì quý độc giả xứng đáng nhận được một bài "tóm tắt" không đánh bóng. Thứ nhất, Geertz khái quát về "người Bali" từ một sới gà mà phần lớn người hiện diện là đàn ông. Phụ nữ gần như vắng mặt trong bức tranh, trong khi họ lo toan chuyện lễ vật, tiền bạc và hậu quả sau mỗi trận. Thứ hai, câu nói nổi tiếng rằng chọi gà là câu chuyện dân Bali kể cho chính mình nghe về chính mình là một ẩn dụ đẹp, nhưng đẹp đến mức khó đo lường: bạn không thể "phản bác" nó bằng một con số. Crapanzano, trong bài Hermes' Dilemma (1986), cho rằng Geertz đã tự tin quá mức khi nói thay tiếng nói của người bản địa.
Thứ ba, và đây là quan điểm trái chiều của riêng tôi: người ta hay trích Deep Play như thể nó "giải oan" cho cờ bạc. Sai hoàn toàn. Tiểu luận mô tả vì sao cộng đồng Bali bị cuốn vào, chứ không bảo rằng người chơi nên cược. Mức "sâu" mà Geertz tả đi kèm cái giá thật: những người đặt cược quá tay vẫn mất của cải, và sự xấu hổ của kẻ thua là điều ông ghi lại không thương tiếc. Nếu đọc xong mà thấy sới gà "lãng mạn", bạn đã đọc sót nửa bài. Bản mô tả đầy đủ về sự kiện có trên Wikipedia, dù bài này chính nó cũng bị gắn cờ thiếu nguồn thứ cấp.
Hôm nay có nên đọc Deep Play, và áp vào đá gà Việt Nam được không?
Nên đọc, nhưng đừng áp nguyên xi. Deep Play hữu ích để hiểu vì sao cộng đồng gắn bó với gà chọi như ở Bình Định, nhưng nó không biện minh cho cá cược, vì đánh bạc ăn tiền ở Việt Nam là hành vi bị pháp luật xử lý.
Điểm áp dụng thú vị nhất là ở lớp văn hóa, không phải lớp tiền. Ở Bali, tiếng "sabung" vừa chỉ con gà trống vừa gợi người đàn ông anh hùng, kẻ chơi bời, người có tiếng. Ở Việt Nam, bạn cũng thấy hình bóng ấy: gà chọi Bình Định được nuôi như một thành viên gia đình, chủ gà khoe vảy, khoe thế, khoe nòi, và sự kiện chọi gà truyền thống dịp lễ hội mang tính phô bày hơn là đổi tiền. Điều Geertz dạy cho người mê gà là cách đọc: hãy hỏi "người ta đang nói gì về bản thân mình qua con gà này?" trước khi hỏi "kèo bao nhiêu?".
Còn về pháp lý, xin nhắc lại một cách lễ độ: dùng tiền đặt cược vào đá gà tại Việt Nam có thể cấu thành tội đánh bạc theo Bộ luật Hình sự. Nhiều người Việt nhìn sang các sới ở nước láng giềng và tưởng đó là "vùng xám" của mình, nhưng luật nước nào áp dụng nước đó. Bạn muốn tiếp cận chủ đề này một cách lành mạnh? Hãy xem nó như nhân học, lịch sử và kỹ thuật nuôi giống. Chúng tôi ở Người Hâm Mộ Đá Gà giữ cách tiếp cận đó trong các bài về [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam và gà chọi Bình Định] và [Internal Link: luật chơi trường gà truyền thống]. Muốn hiểu tận gốc phương pháp của Geertz, hãy đọc thêm hồ sơ về Clifford Geertz trên Wikipedia.
Tóm lại, ba việc nên làm sau khi đọc xong:
- Đọc bản gốc trong The Interpretation of Cultures (Basic Books, 1973), vì tiểu luận được in lần đầu trên tạp chí Daedalus năm 1972.
- Đối chiếu với một bài phê bình, như Crapanzano, để không bị cuốn theo văn phong quá lôi cuốn của Geertz.
- Gắn từng khái niệm (cược trung tâm, địa vị, nghi lễ) với kiến thức về giống gà và truyền thống Việt, chứ không với kèo.
Đó là cách một "lão làng" từng thua đủ đường khuyên quý vị: lấy cái hiểu, bỏ cái cược.
Frequently Asked Questions
Q: Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là gì?
A: Đây là tiểu luận nhân học của Clifford Geertz, xuất bản năm 1973 trong tuyển tập The Interpretation of Cultures. Ông phân tích chọi gà ở làng Tihingan, Bali, như một "văn bản" phản ánh địa vị và quan hệ xã hội. Tiểu luận dựa trên chuyến điền dã năm 1957 đến 1958 và được xem là một trong những bài nhân học được trích dẫn nhiều nhất thế kỷ 20.
Q: "Deep play" theo Bentham nghĩa là gì?
A: Đó là cuộc chơi có mức đặt cao đến mức, xét theo lợi ích thuần túy, tham gia là phi lý. Jeremy Bentham dùng cụm này để chê cờ bạc quá tay. Geertz mượn lại để chỉ ra rằng ở Bali, mức cược lớn lại hợp lý vì thứ bị đặt là địa vị và danh dự, không chỉ tiền. Khi hai chủ gà đặt ngang tiền, cuộc chơi càng "sâu".
Q: Làm sao đọc Deep Play cho dễ hiểu?
A: Hãy đọc theo ba lớp: sự kiện, cấu trúc cược, rồi ý nghĩa. Đầu tiên ghi lại vụ đột kích năm 1958 và cảnh trong sới. Tiếp theo vẽ sơ đồ cược trung tâm và cược phụ. Cuối cùng hỏi cuộc chơi nói gì về địa vị. Mất khoảng hai đến ba giờ cho một lần đọc chậm, và nên đọc thêm một bài phê bình để cân bằng.
Q: Cách đọc Geertz khác gì với việc xem đá gà như một môn cá cược?
A: Geertz coi đá gà là một "văn bản văn hóa", còn cá cược thông thường coi nó là bài toán tỷ lệ thắng thua. Ở Bali, kèo gần ngang tiền ở trận lớn, và người ta ít cược chống lại gà của họ hàng. Nhìn như cá cược, bạn sẽ bỏ lỡ lớp quan hệ và nghi lễ, vốn là phần chính của tiểu luận.
Q: Vì sao nhiều người đọc xong vẫn thấy mơ hồ?
A: Vì văn phong của Geertz dày ẩn dụ và ít số liệu. Lỗi hay gặp nhất là chỉ nhớ câu nói về "câu chuyện dân Bali kể về chính mình" mà quên cấu trúc cược cụ thể. Cách khắc phục: tự viết lại ba ý chính bằng lời của mình (gà là đàn ông, cược ngang tiền là địa vị, nghi lễ là khung), rồi mới đọc tiếp phần phê bình.
Q: Đọc Deep Play có tốn phí không?
A: Có thể đọc miễn phí phần tóm tắt trên Wikipedia, còn bản gốc nằm trong The Interpretation of Cultures nên cần mượn thư viện hoặc mua sách. Giá sách giấy thường dao động theo nhà xuất bản và thị trường, nên hãy kiểm tra tại thư viện đại học gần bạn trước khi mua. Các bài của Người Hâm Mộ Đá Gà về bối cảnh văn hóa đá gà đều đọc miễn phí.